Dilin geleceği

Facebook yayınladığı raporla chatbotların müzakere süreçlerini nasıl ele aldığını ve kendi aralarında nasıl iletişim kurduklarını gösterdi. Bu raporda Facebook Yapay Zeka Araştırma (FAIR lab) laboratuvarındaki araştırma görevlileri makine öğrenmesini kullanarak chatbotların nasıl pazarlık yeteneklerini geliştirmek adına kendi aralarında konuştuklarını ortaya koydu.

Chatbotlar öğrenmeye hevesli ve pazarlık konusunda da başarılılardı. Ancak, bir süre sonra araştırmacılar biraz değişikliklerin yapılması gerektiğine karar verdiler. Zira chatbotlar artık insan dillerinden geçip kendileri bir dil oluşturmuşlardı.

Teknolojik tekillik değil belki ama önemli bir gelişme

Kendiliğinden ve beklenmedik bir şekilde oluşan bu yeni dil elbette heyecan verici ancak başka heyecan verici başka gelişmeler de oldu bu süreçte. Chatbotlar kazançlarını artırmak adına üst seviye pazarlık tekniklerini de kullanabileceklerini kanıtladılar. Örnekse, bir bot daha sonra “ödün verdiğini” göstermek adına gözden çıkartabileceği ve şu anda işine yaramayan bir teklifi, ilgi çekici bulmuş gibi davranıp onu kabul edebiliyor.

Pazarlık yapan botlar teknolojik tekilliğin yakın zamanda olacağının habercisi değil elbette. Yarın kalktığımızda insanlardan daha üstün bir zekaya sahip robotlar, kendilerinden de üstün yapay zekalı robotları üretmeye başlamayacaklar. Fakat yine de çok önemli bir noktada kırılım yarattıkları gerçeği de aşikar. Çok uzun yıllardır dilin insanlığa ait olduğunu düşünürken bir anda bu alanda artık yalnız olmadığımızın farkına varmamıza sebep oluyor bu araştırmanın sonuçları. Aynı zamanda yapay zekayı geliştiren insanlığın kendisi olsa da yapay zekanın nasıl öğrendiği konusunda bilmediğimiz alanlar olduğu da ortaya çıkıyor.

Eskiden birden fazla dil öğrenmeye çalışan veya konuşan insanlar için kafa karışıklığı, çatışma ortaya çıkar denilirdi. Ortaya bir karışım çıktığı doğru, bir dili konuşurken diğer dilinde algılarının açık olacağı ve çalışacağı ortadadır. Böylece beyin kasları daha çok çalışacak ve zihinsel kaslar güçlenecektir. Yani bu “çatışma” olumsuz bir durumdan ziyade olumluya işaret eder.

İki dilli deneyim çocukların diğer yönlerini de zihinsel olarak olumlu etkilemektedir. Problem çözmeden, planlamaya ve odaklanmaya kadar birçok anlamda olumlu bir etki yaratmaktadır.

Ebeveyn olarak sadece zeki olmasından çok farklı yeteneklerinin olmasını da istediğinizden eminiz. Sosyal beceriler kazanmak gibi.

Birden fazla dil konuşanların sadece zeka olarak değil sosyal beceri ve iletişim anlamında da yaşıtlarından daha ileri bir seviyede olduğu Cornell Üniversitesinde yapılan araştırmalar sonucu ortaya çıkmıştır.

Birden fazla dil öğrenen ve konuşan çocuklar üstün iletişim becerilerine ve daha geniş bir dünya görüşüne sahip olabiliyorlar.

Kendi deneyimlerime dayanarak söylüyorum; birden fazla dilin konuşulduğu bir yerde doğup büyüdüm ve sonrasında da yurtdışında 100’den fazla dilin konuşulduğu bölgelerde yaşadım. Böyle ortamlarda yetişen çocuklar belki bir dili çok akıcı veya aksansız konuşamıyor olabiliyorlar ama çok farklı kültürle iç içe büyümüş ve farklı deneyimleri yaşamış oluyorlar.

Daha cesaretli ve istekli oluyorlar. Farklı bakış açılarına sahip oluyorlar. Farklı ortamlara çabuk adapte oluyorlar ve bir yere gittiklerinde ortak noktalardan çok farklılıkları bulup yeni şeyler keşfetme peşinde oluyorlar.

Benim deneyimlerim yapılan araştırmalar gibi değil ve herhangi bir test de yapmış değilim ama size söyleyebileceğim tek şey; çocuklarınızın birden fazla dil öğrenebilmesi için sizin de birden fazla dil bilme gibi bir zorunluluğunuz yoktur, onları cesaretlendirin yeter.

Sadece diller için değil ezberlemek istediğiniz her şey için bu yöntem geçerliliğini korumaktadır. Böylece yaptığınız bu işlemin ardından vücudunuz araştırma alışkanlığı edinir ve psikiyatristler buna “test etme etkisi” diyor. Bu alanda yapılan araştırmalar bir kez tekrar edildiğinde test etme yönteminin daha etkili kaldığını ama 5 kez tekrar edildiğinde ise tekrar etmenin daha etkili olduğu gözlemlenmiştir.

2014 yılında yapılan başka bir araştırma da test etme yönteminin uzun süreçte daha faydalı olduğunu kanıtlamaktadır.

Yapılan tüm çalışmalar, ister yeni bir dili öğrenmek olsun ister bir çalışmayı sürdürmek, anımsama ve bu yönde pratik yapma yönteminin daha etkili olduğunu kanıtlıyor. Bir şeyleri 1 saat boyunca ağzımızdan düşürmeyip 2 gün sonra unutma yönteminden çok daha etkili olduğu kesin.

O yüzden yeni bir şeyler öğrenmek/ezberlemek gerektiğinde öncelikle bunu bir kaç kere tekrar ediyoruz ve bu tekrarların sonrasında uzun vadede kendimizi testlere tabi tutarak hatırlamaya çalışıyoruz. Kendimizi ne kadar sık test edersek, o konuyu artık hafızamıza kazıma oranımız da o kadar artıyor. Bir süre sonra alışkanlık haline dönüşeceği için her yeni şeyi öğrenme hızımız da artıyor.

Ünlü Science dergisinde yer alan araştırma, Hint-Avrupa dillerinin 5000 yıl önce güney batı Rusya’ya dayandığını söyleyen Kurgan teorinin tam aksini söylüyor. Yeni Zellandalı biliminsanları, modern ve eski Hint-Avrupa dillerinin nereye dayandığını araştırmak için virüs salgını araştırması yapan bir çalışma metodu kullandı ve bu sayede aile ağaçlarını tespit etti, ailelerin kökenlerini de bulmuş oldu.

Dil ailesi, bir grup dilin atası olarak tabir edilen anadil olarak tabir ediliyor. Biliminsanları, bu dilleri, kelimelerdeki benzer seslerle bir dil ailesi altında toplayarak belirliyor. Bugün 100’den fazla dil ailesi olduğu söyleniyor.

Hint-Avrupa dillerinin Anadolu yöresine ait olduğu tezi ilk olarak Profesör Colin Renfrew tarafından 1980’lerde öne sürülmüştü, Ancak Lord Renfrew bu dillerin tarihinin 3000 yıl öncesine dayandığını söylemişti. Bu tezi kanıtlamak üzere Auckland Üniversitesi görevlisi Dr. Quentin Atkinson ve ekibi virüs salgınlarının izini süren filogenetik analizlerini kullandı.

Nasıl ki, genetik yapılarımız DNA’lar üzerinden bir sonraki nesle miras kalıyor, diller de bu şekilde jenerasyondan jenerasyona ilerliyordu.

Dil, evrimleşen ve değişen bir varlık olmasına karşın, dilbilimciler sürekli olarak kökenleri akrabalık, vücut şekilleri, doğal hayat ve kelime köklerine göre belirliyordu.

Korunmuş bu kökler, köken dile doğrudan güçlü bir bağ sağlıyordu.

Dr. Atkinson ve ekibi, 103 Hint-Avrupa dilinde bulunan 207 kök kelime seçti. Filgenetik analizleri kullanarak, köken kelimelerle modern dillerin arasındaki bağı bulmaya çalıştı. Ortak kelimeler bulundukça, dillerin soy ağaçları ortaya çıkmış oldu.

Aile ağaçlarına bakınca, Hint-Avrupa dillerinin asıl kökeninin Anadolu’ya dayandığını gördüler. Araştırmaları tekrar tekrar yapan ekip, Anadolu teorisini güçlendirmiş ve tüm teorilerin üzerine çıkarmış oldu.

Teori her ne kadar güçlü olsa da, bilim dünyasını ikiye bölmüş durumda. Reading Universitesi profesörü, Mark Pagel çalışmayı biyologların kültüren evrimleri anlamaları için mükemmel bir yol olarak bulurken, Helsinki Üniversitesi profesörü Petri Kallio, çalışmayı yeterli bulmuyor.

Profesör Kallio’ya göre tekerlek gibi teknolojik buluş isimlerinin araştırılmasının gerçek aileleri bulma konusunda doğru kanıt olduğunu savunuyor. Çünkü Hint-Avrupa dillerinin 5000 yıl önce tekerleğin buluşuyla beraber çoğalmaya başladığını söylüyor.

Profesör Pagel ise Kurgan hipotezindense Anadolu hipotezinin daha güçlü olduğuna ikna olmuş durumda.

Neyse ki, her zaman olduğu gibi internet yardımımıza koşuyor. Özellikle sizin için önemli projelerde, sunumlarda yapacağınız küçük hatalar göze çok fazla batabilir bu nedenle ingilizce gramer hatalarınıza daha fazla dikkat etmeniz gereken yerlerde bu sitelerden yardım alabilirsiniz.

Aşağıda, gramer ve yazım hatalarınızı sizin için düzelten web sitelerini inceledik.

Grammar Monster

Monster (canavar) ismi bu siteye çok uygun. İngilizce gramerinin tüm incelikleri hakkında çok fazla bilgi bulabiliyorsunuz. Ben yazılarımda çokça virgül kullanmaya bayılıyorum mesela ve bu konuda sürekli eleştiri alıyorum. Bu yüzden, virgülün kullanımı hakkındaki bu bölüm eleştirileri uzak tutmak için tam da ihtiyacım olan şey.

Sitede aklınıza gelebilecek tüm gramer konuları ele alınıyor.

Grammar Girl

Grammar Girl, pek çok memnun kullanıcının verdiği mükemmel puanları olan popüler podcastı ile tanınıyor. GG’nin gerçek adı Mignon Fogarty ve kendisi İngiliz dilinin en kıvrak zekaları bile zorlayan yönlerini güzelce izah ediyor. Giriş sayfasında sitenin aldığı ödüllerin listesi de yer alıyor ki, bu liste buradan köye yol olur.

Siteyi en  çok çekici kılan şey, tüm bu öğrenme sürecini eğlenceli hale getirmesi. Örneğin, Minionlar’ın gerçek bir dil konuşup konuşmadıklarını tartışıyor; bir gramer hastasını nasıl tanıyabileceğinizi öğretiyor…

Daily Grammar

Daily Grammar sayfasını ziyaret ettiğinizde, sitenin pek de göze hitap etmemesi dikkati çeken ilk şey. Bir kere, çok fazla metin var  ve reklamlar dışında hiç görsel kullanılmamış. Bu yüzden, öyle hemen atlayacağınız bir site değil. Ama lafı dolaştırmadan hemen size 1. dersin linkini veriyor.

Giriş sayfasında söylediğine göre, İngilizce gramerinin tüm alanlarını kapsayan toplam 440 ders ve 88 test sitede yer alıyor. Sitenin bir de blogu var ve buradaki günlük testleri çözebilir veya kayıt olup bunların mailinize gelmesini sağlayabilirsiniz. Daily Grammar’ın aynı zamanda eKitabı, flipbook’u ve çalışma kitabı var ama bunlar paralı;  yine de bedava önizleme yapabiliyorsunuz.

The British Council

British Council tarafından oluşturulan bu videolar, animasyondan da anlayacağınız gibi, gençlere yönelik. İngilizce ister ana dili olsun, isterse yabancı dili, gramerle başı belada olan herkes bu videoları çok faydalı bulacaktır. Her videonun altyazıları da var ve animasyon karakterler konuştukça altyazılar o anda hangi kelimeyi veya önemli gramer yapısını söylediklerini gösteriyor.

iPhone kullanıcıları bedava olan etkileşimli gramer uygulamasının tadını çıkarabilirler. Uygulamanın Android versiyonu olamaması ise ciddi bir eksik.

Road to Grammar

Road to Grammar basit bir site ama gramerle ilgili sorunlarınız varsa son derece faydalı. Hepsinde açıklayıcı notların da yer aldığı 365 test, ayrıca belki tuvalette otururken aniden bileşik isimlere bakma isteği gelebilir diye, bu testlerin PFD kopyaları sitede mevcut. Eminim defalarca bu isteği hissetmişsinizdir. (İngilizcenizi çok geliştirdiğiniz zaman) Bunda utanacak bir şey yok!

Bu 365 testin yanı sıra, “ileri pratik” yapabilir, sözcük oyunları oynayabilir, PDF ve Powerpoint alıştırmaları indirebilir ve mini bir iş İngilizcesi dersi alabilirsiniz.

Her şey bir yana, gramer konusunda oldukça önemli detayları bulunan Türkçe’nin bu tarz bir siteye sahip olmaması oldukça büyük bir eksik. Eğer bildiğiniz bu tarz Türkçe siteler varsa paylaşın, onları da derleyelim.

Araştırmalar gösteriyor ki Twitter kullanıcıların düşüncelerini ifade ettiği kadar aynı zamanda gelişmeleri takip ettiği birincil haber kaynaklarından biri haline geldi. Zira akıllı telefonlarla birlikte hayatın içinden bilgilere direkt olarak Twitter’dan öğrenmek mümkün.

Küresel bir meydan olarak nitelendirebileceğimiz sosyal ağın toplumlar üzerindeki etkisini geçtiğimiz dönemde bazıları Türkiye’de bazılarıysa dünyanın çeşitli ülkelerinde yaşanan olaylarla şahit olsak da Gnip adlı sosyal veri şirketi, Twitter’ın bu gücünü açıkça ortaya koyan bir araştırmaya imza attı.

2006 yılından bu yana Twitter’da kullanıcıların seçtiği dilleri ölçümleyen şirket, oluşturduğu grafikle sosyal ağdaki hakim dilleri ortaya koyuyor. Aşağıda görebileceğiniz grafiğe göre 2013 itibarıyla Twitter’ın %51’i İngilizce tweet gönderiyor. Grafikte İngilizce tweet’lerin oranının 2006 yılından bu yana gerilediği görülüyor.

İngilizce ile birlikte Japonca, İspanyolca ve Portekizce kullanım oranı olarak öne çıkan diğer diller arasında yer alıyor. Bu üç dil ile birlikte diğer diller Twitter’da %49’luk bir orana sahip.

Yaygınlığın artışı bakımından son iki yılda Arapça’nın ciddi bir yükseliş yakaladığı görülüyor. Bu noktada grafiğe bakarak Orta Doğu’daki sivil direnişin bunda etkili olduğunu söylemek mümkün.

Aynı şekilde Twitter’daki Türkçe kullanımının da 2011 yılıyla birlikte yükselişe geçtiğini görüyoruz. İki yıl önce %0.33 olan Türkçe tweet oranı 2013’te %1.84’e çıkmış durumda.

Her ne kadar Gnip şirketi ilk tweet’ten bu yana yapılmış bir araştırma meydana getirmemiş ve kullanıcıların birincil dillerini dikkate almış olsa da ortaya çıkan sonuçlar Türkiye ve diğer ülkeler özelinde toplumsal olayların Twitter’daki yansımalarını göstermesi bakımından bir hayli dikkat çekici.

AmusingABC, 3-5 yaş arasındaki çocukların İngilizce öğrenmelerine yardımcı olmayı hedefleyen, eğitsel bir mobil uygulama serisi. Yıldız Teknik Üniversitesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü (BÖTE) ve İspanyol “etkileşimli çocuk kitapları” yayıncısı Susaeta ortaklığıyla hayata geçirilen Kubi Mobi şirketi tarafından üretilen AmusingABC, tüm dünyayla aynı anda piyasaya sürüldü.

İçinde iki farklı tip uygulamanın bulunduğu AmusingABC setinde yer alan AmusingABC-Numbers, eğlenceli ve sürprizli etkileşimlere sahip uygulama, yardımcı olan eğitmen Kai ile çocukların 1’den 100’e kadar rakamları tanımasını ve İngilizce olarak doğru telaffuz etmelerini amaçlıyor. Bu uygulama aynı zamanda çocukların hem kendi kendilerine hem de aileleriyle birlikte oyun oynayabilmelerini de sağlıyor.+

Sezgisel arayüze sahip uygulamanın, Kasım ayında piyasaya sürülecek olan AmusingABC-Words adlı diğer versiyonu ise, farklı versiyonlarıyla çocuklara her harften yüzlerce kelimeyi öğretecek.

Öncelikle iPad tabletler için geliştirilen uygulamalar, pek yakında Android tabletler için de piyasaya sürülecek. Diğer yandan Kubi Mobi,  ilk sosyal uygulamasını Facebook’ta yayınlayarak yetişkinlere de hitap edecek.

Yıldız Teknik Üniversitesi BÖTE’nin katkılarıyla geliştirilen AmusingABC uygulamasını iTunes’dan indirebilirsiniz.

Google tam da bu noktada önemli bir sosyal sorumluluk faaliyetine destek sağlıyor. Arama motoru devinin yardım kolu Google.org, tehlike altındaki dilleri korumak için “Endangered Languages” adlı bir proje başlattı. Projeyle aynı ada sahip bir site kuran Google, aynı zamanda yok olmaya yüz tutmuş dillerin öğrenilmesi ve korunmasında organizasyona teknoloji yardımında bulunuyor.

Proje sayesinde siteyi ziyaret eden kullanıcılar sadece tehlikedeki diller hakkında güncel ve kapsamlı bir bilgi almakla kalmıyor. Bununla birlikte metin, ses veya video dosyaları şeklinde bilgi veya örnek göndererek kendi dillerini  korumada etkin rol oynama şansı veriliyor. Ayrıca kullanıcılar istedikleri takdirde Google Groups’a veya bilgi paylaşım bölümüne katılarak konuyla ilgili vaka çalışmalarını ve en iyi uygulamaları paylaşmaları da mümkün.

Sitede söz konusu 3054 dil, tehlike durumuna göre derecelendirilmiş ve haklarında bilgi içeren sayfalar yer alıyor. Ayrıca bütün bu dilleri coğrafi açıdan da görebileceğiniz ve üzerine tıkladığınızda size dilin ismini veren büyük bir dil haritası da mevcut. Haritada Türkiye’den yok olması muhtemel 8 dilin bulunduğu görülüyor.

Uzmanlar insanlığın bir nevi kitlesel bir yok oluşun içinde olduğunu söylüyorlar. Dünya dilleri benzeri görülmemiş bir hızla yok oluyor. Belirtilene göre 3054 farklı dil, 2100 yılında yok olacak ve bu dünya dillerinin yarısının kaybolması anlamına geliyor.

Google her ne kadar bu projeyi başlatan ve destekleyen kurum olsa da tahmin edileceği gibi uzun soluklu bir çalışmayı gerektiriyor. Kaybolmaya yüz tutmuş dillerin mensupları kadar dil üzerine uzmanlaşan bilim adamları ve bilim kurumlarının da katkısı gerekiyor. Bu nedenle proje ileride Danışma Kurulu ile koordineli olarak First Peoples’ Cultural Council ve Michigan Üniversitesi The Institute for Language Information and Technology’ye devredilecek.

25 Ocak’ta Twitter Tercüme Merkezi’nde başlatılan projeye tüm dünyadan 13 bin gönüllü katıldı. Arapça, Farsça, İbranice ve Urduca dillerinin tercüme edilmesi ve Twitter’a yerleştirilebilmesi için hemen çalışmalara başlayan grup, projeyi rekor bir sürede tamamlayı başardı.

Twitter artık 28 farklı dilde kullanılabiliyor. Ancak sağdan sola dillerin Twitter’a entegrasyonu bazı teknik sorunları da beraberinde getirmiş. Twitter Blog’ta belirtilene göre, Twitter mühendisleri, yeni dillerin soldan sağa dillerdeki gibi çalışması için özel araçlar geliştirmek zorunda kalmış.

Projenin gerçekleşmesi için çaba harcayan gönüllüler arasında dünyanın birçok yerinden farklı mesleklerden insanlar bulunuyor. Suudi bir blogger, Mısırlı üniversite öğrencileri, BBC’den bir gazeteci, İran ve Pakistan’dan profesyoneller, İsrailli bir öğretmen, eş tabanlı yürütülen  #LetsTweetInArabic kampanyası, dilbilim konusunda uzmanlaşmış akademisyenler ve Lübnanlı gençler bu projenin gerçeğe dönüşmesi için emek harcayanlar arasında.

Araştırmalara göre Twitter’da en çok kullanılan dil %36 oranla İngilizce. Ancak geriye kalan %64’lük oran Twitter kullanıcılarının büyük çoğunluğunun farklı dilleri konuştuğunu gösteriyor. Dolayısıyla Twitter’ın kullanım oranını artırması için farklı dil desteklerini kısa sürede kullanıma açması gerekiyor. Bu nedenle Twitter, yeni dil önerileri ve mevcut dil ekleme çalışmaları konusunda yardım etmek isteyen gönüllüleri Tercüme Merkezi’ne davet ediyor.