Sadece ülke içinde hizmet verecek bir intranet bağlantısı kurmayı hedefleyen İran bilindiği gibi birkaç yıldır yurt dışındaki sosyal ağ ve hizmetlere sansür uyguluyordu. Ülke aynı zamanda kendi intranet altyapısını kurarak helal internete geçiş konusunda da önemli bir mesafe katetmişti.

I’m happy that my first tweet from Iran via the mobile network is on the unblocking of #Twitter and #Facebook

— Ali Hashem علي هاشم (@alihashem_tv) September 16, 2013

Bununla birlikte İran’ın sosyal ağları kontrol etmek amacıyla kullanıcıların erişimini kısıtlayacak yeni bir yazılım geliştirdiğinden de daha önce bahsetmiştik. Belirtilene göre bu sistem, İranlıları sosyal ağlardaki zararlı içeriklerden korurken, faydalanabilecekleri içeriklerden de mahrum bırakmayacaktı.

Ancak İran’da yeni Cumhurbaşkanı olarak Hasan Ruhani’nin seçilmesinin ardından ülkede sosyal medya sansürüne karşı bir yumuşama söz konusu. Zira dini lider Ayetullah Ali Hamaney’in Facebook, Twitter ve Instagram gibi sosyal ağlarda hesap açarken, Cumhurbaşkanı Ruhani geçtiğimiz haftalarda interneti yasaklamaya çalışmanın boşuna olduğunu ifade etti.

İran’daki Facebook ve Twitter erişiminin geçici bir teknik sorun nedeniyle gerçekleşmiş olabileceği iddia edilse de hükümetin engeli izinli bir şekilde kaldırmış olması daha mantıklı görünüyor.

Facebook ve Twitter yasağı İran’da ilk kez Cumhurbaşkanı Ahmedinecad’a karşı 2009 yılında başlatılan Yeşil Hareket’in bastırılması sonrasında getirilmişti. Gelen halk tepkisini internet sansürleriyle durmayı planlayan Ahmedinecad yönetimi, aynı zamanda Stuxnet ve Flame virüsleri nedeniyle hem uranyum zenginleştirme programı hem de petrol ticaretinde de ciddi darbeler almıştı.

İnterneti sıkı bir denetim altında tuttuğu bilinen İran’ın yeni sansür yöntemi ise ilginç. Zira AFP’nin haberine göre İran, sosyal ağları kontrol etmek amacıyla kullanıcıların erişimini kısıtlayacak yeni bir yazılım geliştiriyor.

İran Polis Şefi General İsmail Ahmadi Mogadam tarafından yapılan açıklamada, oluşturulacak akıllı sistemin İranlıları sosyal ağlardaki zararlı içeriklerden korurken, faydalanabilecekleri içeriklerden de mahrum bırakmayacağı belirtildi. İran yönetiminin mevcut internete ulaşımı engelleme çabalarının başarıya ulaştığını söylemek mümkün değil. Zira birçok İran vatandaşının hükümetin uyguladığı sınırlamaları aştığı biliniyor.

Diğer yandan bugüne kadar sosyal ağları tamamen sınırlama niyetinde olan ülke yönetiminin Mogadam’ın ifadelerine göre bu kararından vazgeçtiği görülüyor. Nitekim Mogadam da açıklamasında “sosyal ağların akıllı bir şekilde kontrol edilmesi tamamen engellenmesinden daha iyi” sözleriyle hükümetin bu niyetini dile getiriyor.

Mogadam söz konusu yazılımın ne zaman devreye gireceği ve hangi sosyal ağları kapsayacağı konusunda ise bir bilgi vermedi. Ancak uygulamaya İran’da oldukça popüler olan Facebook ve Twitter ile başlanacağı tahmin ediliyor. İran yönetiminin de esas olarak hedefinde, muhaliflerin aktif olarak kullandıkları bu iki sosyal ağ ve burada yer alan din karşıtı söylemler bulunuyor.

Tüm dünyada demokrasi rüzgarları estiren “Arap Baharı”, anlaşılan İran ve benzer yönetim anlayışına sahip Müslüman ülkelerde aynı etkiyi gösteremedi. 2009 yılından bu yana interneti kontrol etme çabası içinde olan İran, tıpkı Çin gibi popüler uygulamaları yasaklayıp yerine alternatifler üreterek yoluna devam ediyor.

İranlı sivil savunma görevlisi Ali Akbar Akhavan’ın ifadesine göre ülkenin güneyinde bulunan Bandar Abbas enerji santrali ve diğer sanayi kuruluşları Stuxnet virüsünün saldırısına maruz kaldı. Akhavan, saldırının bu kez savuşturulduğunu söylerken, olayların arkasında İsrail ve ABD’nin bulunduğunu iddiası yeniden alevlendi.

Diğer yandan belirtilene İran bu tür saldırılara karşı artık daha hazırlıklı. Zira geçmişte her iki virüsten de büyük zarar gören ülke, bu kez genişletilen tedbirler ve işbirliği içindeki yetenekli hackerlar sayesinde saldırının önüne geçmeyi başarmış. Nitekim İran’ın içinde bulunduğu siber savaşta namlunun ucun fazla kaldığından daha önce bahsetmiştik.

Stuxnet’e gelirsek, santral gibi büyük altyapıya sahip saldırılarda kullanılan bu ilk solucan olma özelliğine sahip bu virüs, veri kopyalama veya hedef alınan tesisin izleme sisteminin kontrolünü ele geçirme gibi görevlerde kullanılabiliyor.

Yapılan araştırmalar belki de kaynağı hiçbir zaman kesinleşmeyecek bu saldırıların özellikle endüstriyel gelişim programları üzerinde defalarca kez tekrarlandığını gösteriyor. Daha önce İran yönetiminin uranyum zenginleştirme çalışmalarında kullanılan santrifüjlerin bu yolla sabotaja uğradığını açıklamıştı. Sonuç olarak bunların tümü ABD Başkanı Barack Obama’nın İran’ın nükleer silah edinmesini durdurmak için gereken neyse yapacaklarını belirttiği açıklamasını akıllara getiriyor.

Çin’in izinden giden İran da benzer bir yapıya sahip olmak için çabalıyor. Geçtiğimiz aylarda helal internet politikası kapsamında kendi internet ağını kuracağı açıklanan İran, uzun süredir ülkede yasaklı olan Youtube’un kendi versiyonunu yayına aldı.

İran yönetimi tarafından kurulan Mehr isimli içerik paylaşım sitesi Farsça konuşan insanlara ulaşmayı hedefliyor. İran İslam Cumhuriyeti Radyosu Başkan Yardımcısı Lütfullah Siahkali site üzerinden radyonun yayınlarına ulaşılacağını açıklarken, kullanıcıların da kendi içeriklerini yayınlayabileceklerini dile getiriyor.

Üç yılın üzerinde bir süredir İran’da Youtube’a ulaşılamıyor. 2009 seçimleri sonrasında yaşanan olaylar neticesinde Cumhurbaşkanı Mahmut Ahmedinejad, çareyi muhalefetin kullandığı servisleri kapatmakta bulmuştu. Geç kalınmış olsa da İran yönetimi kendi Youtube alternatifini halkına sunmuş oldu.

İntranete geçmek için çalışmalar devam ederken İran halkı bir çok popüler servise ulaşamıyor. Son olarak Google ve Gmail’i kullanıma kapatan İran yönetimi daha sonrasında geri adım atmıştı ancak Youtube yasağının devam edeceği açıklanmıştı.

AFP‘in haberine göre Telekomünikasyon Bakanlığı’ndan bir yetkili, Google’ın e-posta servisine erişimi YouTube’u sansürlemeye çalışırken “istemeden” engellediklerini “Maalesef henüz iki servisi ayıracak kadar teknik bilgiye sahip değiliz. YouTube’u engellemeye çalışırken Gmail’i de engelledik fakat bunu istemeden yaptık” sözleriyle açıkladı.

Bakanlık mensubu Mohammad Reza Miri “YouTube’a erişime kesinlikle karşıyız. Bu yüzden de Telekomünikasyon Bakanlığı olarak HTTPS protokolüyle, Gmail’e erişime izin verirken YouTube’a erişimi engellemenin yollarını arıyoruz ve çok yakında bulacağız” dese de İran’da YouTube’un güncel durumu hakkında hala bir karışıklık mevcut. Her ne kadar Miri Gmail’i etkilemeden YouTube’u henüz engelleyemediklerini söylese de BlockedInIran.com’a göre video paylaşım sitesine erişim sağlanamıyor. Oysa ki Gmail’de durum tam tersi.

YouTube ve Gmail’e erişim hikayesi aslında İran’da birkaç ay önce açıklana Helal İnternet projesinin bir parçası. İran Bilgi ve İletişim Bakanı Reza Taghipour, Eylül ayında bakanlıklardan başlayarak internete bağlar tamamen kopartılacağını ve 18 ay içinde sadece İran içinden hizmet veren intranete geçişin sağlanmış olacağını duyurmuştu. Hükümet yetkilileri ise yerel internetin, ülkenin bir süredir mücadele ettiği siber saldırılara karşı güçlendirilmesi amacıyla oluşturulacağını vurguluyorlar. Tabi öte yandan gençlerin bozulmaya yüz tutan ahlakını korumak da cabası.

Sosyal medyadaki içeriklerin müslüman ülkelerde nasıl bir kaosa yol açtığına yakın zamanda ABD Büyükelçisi’nin öldürülmesiyle şahit olmuştuk. İslamofobik öğeler içeren Youtube videosuyla alevlenen protestolar sonucunda video paylaşım sitesine erişim Afganistan’da yasaklamıştı, Pakistan’da ise karşı gösteri çağrıları yapılmıştı. Her ne kadar İran, sansürler ile yaşanan protestolar arasında bir bağ olduğuna dair açıklama yapmamış olsa da ülkenin yöneticileri uzun süredir internetin Batılı güçlerin hegemonyasındaki ideolojik bir savaş aracı olduğunu vurguluyor.

İran’ın helal internete geçiş süreci, bakanlıklardan başlayarak bütün ülke işletişimini kapsayacak şekilde 2013 yılının Mart ayına kadar devam edecek. Hükümet yetkililerinin açıklaması ise yerel internetin, ülkenin bir süredir mücadele ettiği siber saldırılara karşı güçlendirilmesinden ibaret. İran’ın internetle kesilen bağının ne boyutta olduğu ise şimdilik tam olarak bilinmiyor. Zira ülkenin Google ve Gmail’e olan erişimini durduran İran Hükümeti, bu hizmetlerin belirli incelemeden geçirildikten sonra haklarında nihai kararın verileceğini belirtti.

Hükümet yetkilileri aynı zamanda birkaç gün içinde tüm devlet kurumları ve ülke çapındaki şirketlerin ulusal bilgi ağına bağlanacaklarını, İran halkının ise kısa bir süre içinde intranete dahil olacağı açıklamasını yaptı.

Halihazırda 2009’daki Cumhurbaşkanı Ahmedinecad’a Yeşil Hareket ile birlikte çıkan karar neticesinde İran’ın Facebook ile Twitter ile olan bağı da sekteye uğramış, hükümet internete sıkı bir denetim uygulamaya başlamıştı. Diğer yandan Stuxnet ve Flame virüsleri nedeniyle hem uranyum zenginleştirme programı hem de petrol ticaretinde ciddi darbeler alan İran’ın ağzı internet nedeniyle bir hayli yanmış durumda.

Sosyal medya ve ürünlerinin müslüman ülkelerde nasıl bir infiale neden olduğuna geçen hafta şahit olduk. İslam karşıtı öğeler içeren Youtube videosuyla alevlenen gösteriler bir ABD büyükelçisinin ölümüyle sonuçlandı. Her ne kadar İran Hükümeti bu olayla ilişkisi olup olmadığı hakkında somut bir açıklama yapmamış olsa da, bu tip eylemlerin önüne geçme konusunda uygulanacak en mantıklı yolun insanlar arası iletişimde önemli kanallardan biri haline gelen interneti kapatmak olmadığı da ortada.

İran’da halihazırda internet sıkı denetim altında. Var olan sansürlerin çoğu epey ilkel ve DNS hileleri ile aşılabiliyor, ama muhaliflerin özellikle eleştirdiği devlet takipçiliği durdurulamıyor. Sadece kimlik numarasıyla verilecek e-posta hesabı gibi bizim meclisimizi de meşgul eden cingöz fikirlerle dolu İran hükümeti, sonunda ara çözümlerin hepsini kenara itip bütün dünyayı saran dijital ağdan çekiliyor.

Pazar günü Tahran’ın Amir Kabir Teknik Üniversitesi’nde katıldığı konferansta konuşan Bakan Taghipour’a göre, internet bir-iki belirli ülkenin elinde olmamalı. İran yöneticileri uzun zamandır internetin Batılı güçlerin elinde olan bir ideolojik savaş aracı olduğunu ve engellenmesi gerektiğini tekrarlasa da, son zamanlarda ülkeyi sarsan siber saldırılar, sözde ahlakı bozulan gençlerden çok daha ciddi bir tehdit oluşturuyor.

Gerçek şu ki, İran siber savaşta namlunun ucunda fazla kaldı. Ülkenin uranyum zenginleştirme programı, 2010 yılında Stuxnet virüsü yüzünden sekteye uğramış, aylarla ölçülebilecek emek çöpe gitmişti. Mayıs ayında keşfedilen ve Kaspersky tarafından “en gelişmiş virüs” denilen Flame ise, petrol ticaretine darbe vurmuştu. Temmuz ayında belirsiz bir virüs, geceleri nükleer santrallerde AC/DC’nin “Thunderstruck” şarkısını çalarak hala güvenliğin sağlanamadığını göstermişti. Flame ve Stuxnet’in arkasında ABD ve İsrail’in olduğu ise geniş kabul gören bir söylenti.

Şu ana kadar İran’ın geçmek istediği kapalı ağ sistemini Kuzey Kore dışında başarmış bir ülke yok. Sadece birkaç görevlinin girebildiği gerçek internetle hiçbir bağlantısı olmayan Kwangmyong adlı ağa, dial-up ile bütün Kuzey Kore’den erişilebiliyor. Özellikle bilimsel konularda, gerekli dilekçe sunulursa devlet internetten bazı sayfaları indirip, sansürledikten sonra Kwangmyong’da yayınlanabiliyor. İran’ın modelinin nasıl işleyeceği konusunda ise elimizde bilgi yok.

Daha önce de sosyal ağlarda sahip olduğu hesaplardan ve internet sitesi üzerinden yaptığı geziler ve görüşmelerinden fotoğraflar/videolar paylaşan Ayetullah Ali Hameney Instagram’dan şu zamana kadar 4 fotoğraf paylaştı.

Ayetullah’ın Instagram dışında 4400 takipçili bir Twitter hesabı ve 76 videonun yayınlandığı bir Youtube kanalı bulunuyor.

Mashable‘da yer bulan haberde Ayetullah Ali Hameney’in sosyal medyadaki bu şaşırtıcı aktifliğinin İran’ın genel internet politikasıyla nasıl ayrı düştüğüne yer veriliyor. İran’da son dönemde sosyal ağların ve diğer servislerin kullanılmasını kısıtlayıcı/yasaklayıcı bir çok çalışmaya imza atıyor. İran yönetimi de tıpkı ülkemizde olduğu gibi daha temiz bir internet için çalışmalarını sürdürüyor. İnternetin yurt dışına tamamen kapatılması da gündemde.

Yukarıda adı geçen altı ülkeyi de belirli bir çerçevede genelleyebiliriz diye düşünüyorum. Otoriter ve baskıcı hükümet, yüksek güvenlik harcamaları (BAE burada farklı bir konumda olabilir) ve düşük seviyedeki demokratik haklar. Daha da uzar bu liste aslında ama ilk bakışta ortaya çıkan benzerlikleri ortaya dökmek istedim. Hükümetlerin bireyler üzerinde kurduğu baskıyı somutlaştırmasının ve çeşitlendirmesinin çeşitli yolları var. Sosyal medya araçlarının popüler eylem yöntemlerinden biri olarak gündeme geliyor olmasıyla beraber, Facebook ve Twitter gibi sitelerin yasaklanması da aslında bununla ilgili.

Ne var ki, Kamerun hükümetinin Twitter’ı yasaklarken tam olarak amaçladığı şeye ulaşacağını söylemek pek mümkün değil. Kamerunlu blogger Dibussi Tande’nin aktardığına göre birçok Kamerunlu bugüne kadar e-mail ve sms yoluyla eylem planları yapıyormuş. Yani Twitter, eylemciler için bu yasak öncesine kadar bir iletişim aracı değilmiş. Öyle görünüyor ki bu vesileyle internete erişimi olan kitle, Twitter’ı eylemlerinin bir parçası haline getirmeye başlayacak. Ek bilgi verelim: Kamerun’daki internet kullanıcısı sayısı 725.000 civarında.

Diğer bir taraftan, sanıyorum hükümetler sosyal medyanın gücünü biraz abartıyorlar. Twitter ya da Facebook üzerinden iletişime geçmek muhakkak ki daha hızlı ve de kolay ama bütün bu eylemlerin sebebi sosyal medyanın varlığı değil. Yani kitleler, Twitter ya da Facebook’u keşfettikten sonra hükümetleri protesto etmeye karar vermediler. Sosyal medya ve internetin yaygınlaşmasıyla zaten varolan rahatsızlıklar daha fazla göze batmaya, daha fazla dillendirilmeye başladı. Ama bu değişim, temel rahatsızlıkların nedeni değil, ortaya çıkmasını kolaylaştıran araçtır.

Özetlemek gerekirse, ayaklanan halkların farklılık yarattıkları konu sosyal medya kullanımları değil biraraya gelme motivasyonları ve alışkanlıklarıdır. Mısır ve Libya gibi iki farklı örnek var karşımızda. İkisinde de sosyal medya kullanıldı ya da araçları yasaklandı ama ikisinde de farklı neticeler ortaya çıktı. En azından şimdilik. 2011 yılı, sosyal medyanın politik hayata nasıl etki ettiğini somut bir şekilde gözlemleyebileceğimiz bir yıl olacak gibi duruyor.