Tamamı kadın biliminsanlarından oluşan ISS ekibi, çarşamba günü, kadınların Ay’a yolculuk sırasında ne tür psikolojik, sosyolojik ve fiziksel zorluklar çekeceklerine dair bir deneye katıldı. Yaşları 22 ile 34 arasında değişen; tıp, biyofizik ve psikoloji dallarında çalışan Yelena Luchitskaya, Darya Komissarova, Polina Kuznetsova, Anna Kussmaul, Inna Nosikova ve Tatyana Shiguyeva, 8 gün sürecek olan bu deneyde, yeryüzünde bulunan uzay simülatörü içerisinde 10 farklı bilimsel deneyden geçecek. Onlarca kameranın altında, biliminsanları ve doktorların gözetiminde olacak bu deneyde, katılımcılar, günde 1,5 saatlik molaya sahip olacaklar. Bu zaman zarfı içerisinde film izleyebilecek, kitap okuyabilecek ve birbirleriyle sosyalleşebilecekler.

İlk defa böyle bir grupla deney yaptıklarını söyleyen deney süpervizörü Sergei Ponomaryov, kadın ekibin iletişimi konusunda bir hayli heyecanlı olduğunu söyledi. Poromaryov, “ISS’te hiçbir zaman tamamı kadın olan bir ekip olmamıştı. Biz, geleceğin uzay yaşantısının, kadın ve erkekliğin eşitliğine ait olduğunu düşünüyoruz. Ancak maalesef bu zamana kadar uzaya yeterince kadın gidemedi. Aradaki boşluğu kapatmak adına var gücümüzle çalışıyoruz.” diyerek sözlerine devam etti.

Ancak tam bu noktada, hem bilim dünyasın içinden hem de gözlemci ekipten biri olan enstitü yöneticisi Igor Ushakov, “Psikolojik anlamda gayet ilginç olacak bir deney. Bir mutfakta iki ev kadını olacak ve bununla başa çıkabilmekte zorlanacaklar.” diyerek cinsiyetçi yorumları başlatmış oldu. Tüm bunlar yetmiyormuş gibi, basın görevlileri de simülatör içerisindeki katılımcılara “8 gün boyunca makyajsız yaşamanın altından nasıl kalkacaksınız?”, “Erkeksiz bir ortamla nasıl başa çıkacaksınız?” gibi sorular sormaya başladı. Darya Komissarova, ilk soruya “Biz makyajsız da gayet güzeliz.” derken; Anna Kussmaul ise ikinci soruya, “Biz burada işimizi yapıyoruz. İşinizi yaparken, erkek ya da kadın diye bir şey düşünmezsiniz.” cevabını verdi.

Dileriz ki, bu kadar değerli bir deneyde insanlar, magazin sorularından vazgeçer ve gerçekten bilim adına bir şeyleri merak ederler.

Rus ruletini bilirsiniz. Bir silahta tek kurşun vardır ve namluyu tutup ateş edersiniz; şanslıysanız silah patlamaz; şanssızsanız hayatınızdan olursunuz.

İşte şimdi bunun Facebook’a uyarlanmış halini düşünün. Bir rulet var ve 6’da 1 şansınız var. Facebook hesabınızı Social Roulette’e bağlıyorsunuz ve tetiğe basıyorsunuz.

Eğer şanslıysanız, yani 6’da 5’lik dilime denk gelirseniz sadece hesabınızda şöyle bir içerik otomatik olarak paylaşılıyor: “I played Social Roulette and survived”.

Ama eğer şanssızsanız yani o 6’da 1’lik kötü şans gelip sizi bulursa Facebook üzerindeki hesabınızla vedalaşıyorsunuz.

Sadece kendi hesabınızı bağlayabilip günde sadece 1 kere oynama şansınızın olduğu Social Roulette dediğimiz gibi sadece riski göze alan cesur kullanıcılar için. O çok şikayet ettiğiniz Facebook’tan ayrılmaya ne kadar hazırsınız? Facebook hesabınızın bir anda silinmesini, Facebook’suz yaşamayı göze alabiliyor musunuz?

Spoiler***

Son olarak başta bahsettiğimiz deney kısmına gelelim. Artık korkmanıza gerek yok çünkü bu bir sosyal medya deneyi. Projenin geliştiricilerinin açıkladığı üzere şansınız yaver gitmez ve 6’da 1’e denk gelseniz bile hesabınız silinmiyor.

http://t.co/Aq0ZWSrB3R was a hoax: zero accounts were deleted, because your account is not yours to play games with. http://t.co/jb1I07Aq3V

— Social Roulette (@roulettenet) May 22, 2013

Social Roulette’in amacı görüldüğü üzere sizin Facebook’a farkında olmadan ne kadar bağlı olduğunuzu ölçmek. Her ne kadar Facebook zamanında Social Roulette’e müdahalede bulunsa ve kısa süreli olarak yasaklasa da sonradan yeniden kullanıma açılan bu projeyi sadece farklı bir sosyal medya bağımlılığı testi olması sebebiyle de tebrik etmeden geçmemek lazım.

Henüz sınırlı sayıda kullanıcı üzerinde denenen bu özellik tüm kullanıcılar için geçerli hale gelecek mi bilinmiyor ama deneyimlerimizden öğrendiğimiz üzere Twitter bu tarz deneyler yapmayı seviyor ve geri dönüşler olumlu olduğu takdirde sosyal ağın tam zamanlı bir özelliği haline getiriyor.

@EliLanger yup. The buzzfeed tweet is the one in question. pic.twitter.com/FTbHTXs2Z9

— aleefbaypay (@aleefbaypay) August 3, 2014

Twitter’ın bu hesapları neye göre seçtiği bilinmez iken örneğin yukarıdaki kullanıcının paylaştığı örnekte kendisi Buzzfeed’i Twitter’da takip etmemesine rağmen takip ettiği bir diğer kullanıcı Buzzfeed’in takipçisi olduğu için tweet’inin zaman akışına düştüğünü görebiliyoruz.

Twitter’ın bu hamlesi ise tartışmaları beraberinde getireceğe benziyor. Bir yandan bir kullanıcının tweet’lerini görmek istiyorsak onu takip etmekte sakınca görmüyoruz. Takip etmek istemediğimiz, dolayısıyla tweet’leriyle ilgilenmediğimiz kullanıcıların zaman akışımızda çıkması olayın özünü biraz değiştiriyor ve bu da bazı kullanıcıları kızdıracağa benziyor.

Diğer yandan bunun bir reklam modeli olmadığını da akıldan çıkarmamak gerekiyor. Diğer bir deyişle şu an test aşamasında olan bu tweet önerileri tamamen organik içerikleri kapsıyor. Bu da durumu tweet’lerini onu takip etmeyen hedef kitlelerine göstermek için promosyonlu tweet reklam modeline para yatıran markalar için de kafa karıştırıcı bir hale getiriyor. Ancak dediğimiz gibi şu an bu bir test süreci ve bu özelliğin hayata geçip geçmeyeceğini ve geçerse hangi sınırlar içinde olacağını önümüzdeki günlerde anlayabileceğiz.

Geçtiğimiz haftalarda ortaya çıkan Facebook‘un kullanıcılar üzerinde yaptığı duygusal manipülasyon deneyine bir yanıt olarak Facebook’suz bir hayatın mutluluk seviyemizi nasıl etkilediğine dair bir deneye imza etmeye karar veren 99 Days of Freedom’un katılımcılardan tek bir ricası var: Hile yapmayın ve tam 99 gün boyunca Facebook’a girmeyin.

Facebook’un kullanıcılar üzerinde mutsuzluk ve yalnızlık hislerini uyandırdığına dair araştırmaları sıkça paylaşıyoruz. Facebook üzerinde kullanıcıların oldukları gibi değil de olmak istedikleri gibi davrandığına dair de birçok tez var. İşte bu proje bu tezlerin doğru olup olmadığını kanıtlamak için kullanıcıların Facebook bağımlılıklarıyla yüzleşmesini istiyor.

Deneye katılmak için ise ilk olarak profil fotoğrafınızı 99 Days of Freedom yazan ve siteden indirebileceğiniz bir görselle değiştirip katılımcı olduğunuzu herkese duyurmanız gerekiyor. Sonrasında son paylaşacağınız link olan size özel geriye sayım aracını oluşturarak Facebook profilinizde paylaşıyorsunuz.

99 gün boyunca Facebook ile son ilişkiniz olan bu paylaşımdan sonra Facebook’tan çıkıyor, uygulamalarınızı siliyor ve özgürlüğe ilk adımınızı atıyorsunuz. Proje ekibi 33, 66 ve 99.günü sizinle iletişim kurarak nasıl olduğunuzu da sormadan etmiyorlar.

Ortalama bir Facebook kullanıcısının günde 17 dakikasını aktif olarak sosyal ağda geçirdiğini düşünürsek bu deney size 1683 dakika, 28 saatlik bir özgürlük fırsatı tanıyor. Eğer “Facebook’suz da yaşarım ben” diyorsanız ve hile yapmayacağınıza söz veriyorsanız deneye katılmak için buraya tıklayabilirsiniz.

Hoşumuza gitse de gitmese de Facebook, sosyal ağa yansıttığımız davranış biçimlerini yorumlayarak sosyal ağların insan hayatı üzerinde nasıl etkileri olduğunu gösterebilecek bir güce sahip. Bahsettiğimiz gibi son Facebook deneyi sosyal ağın bu alandaki ilk atılımı değil. Diğer bir deyişle daha önce de farkında olmadan benzer deneylere maruz kaldık; ancak bilmedik ve çok da umursamadık.

Buradan yola çıkarak Facebook’un daha önce kullanıcıları üzerinde yaptığı diğer deneylerden öne çıkanları bir araya getirdik.

Sosyal ağ aktiviteleri ve sosyal varlık (2010)

Facebook bu araştırmasında ise Facebook kullanımının sosyal bağlara nasıl etki ettiğini masaya yatırmış. Deneyin sonunda ortaya çıkan en dikkat çeken sonuçlardan biri ise sosyal ağda aşırı içerik tüketiminin yalnızlıkla bir bağlantısı olduğu. Daha da genellersek yalnızlık hisseden insanlar Facebook üzerinde karşılarına çıkan linklere ve paylaşımlara tıklamaya daha meyilli.

Facebook’ta duyguların yayılımı (2012)

Tartışmaları alevlendiren son Facebook deneyine benzer bir araştırma olan bu çalışmada Facebook, kullanıcı içeriklerinin tonunun arkadaşlarının paylaşımlarına etki edip etmediğini araştırmış. Sonuçta ise kullanıcının seçtiği kelimelerin arkadaşlarının gelecek iletilerine etki ettiği ve Facebook’ta duyguların bulaşıcı olduğu ortaya çıkmış.

Sosyal bulaşıcılıkta yapısal çeşitlilik (2012)

Sosyal ağ üzerindeki bulaşıcı etkiyi daha derinlemesine incelemek isteyen Facebook’un bu araştırmasının sonuçlarına göre ise kullanıcıların davranış modellerini değiştirebilmek için birden fazla yönden mesaj iletmek etkili oluyor. Kuşkusuz bu veriler Facebook üzerindeki markalar için oldukça önemli.

Sosyal etki ve politik seferberlikte 61 milyon kişilik deney (2012)

Şimdi 700 bin kişi üzerinde deney yaptı diye kızdığımız Facebook’un bu deneyi ABD’deki 2010 seçimleri sürecince 61 milyon ABD’li kullanıcıyı kapsayan en geniş Facebook araştırmalarından biri. O sıralar hatırlanacağı gibi I Voted butonunu hayata geçiren Facebook, oy verdiğini bu buton aracılığıyla duyuran kullanıcıların arkadaşlarının oy verme kararlarını nasıl etkilediğini incelemiş.

Facebook üzerindeki aileler (2013)

Facebook bu deneyinde aile bireylerinin Facebook içi iletişimlerini gözlemleyerek aile hayatının sosyal ağa nasıl yansıdığını incelemiş. Annelerimizin, amcalarımızın “Yavrum üşüteceksin üzerine kalın bir şeyler giy” diye fotoğraflarımızın altına yorum yaptığını düşünürsek buradan çıkan sonuçlar çoğumuzu ilgilendiriyor. Nitekim deneyin sonunda annelerin çocuklarına daha çok şefkat gösterici mesajlar yazdığı ve onları araması gerektiğine dair uyarılarda bulunduğu ortaya çıkarken babaların ise çocuklarıyla Facebook üzerinde politika ve spor gibi ortak ilgi alanlarından konuşmayı seçtiği belirlenmiş durumda.

Sosyal ağın 2012 yılının Ocak ayında gerçekleştirdiği bir deney ise haber akışındaki paylaşımların kullanıcılar arasında bulaşıcı bir etki yaratabildiğini gösteriyor. Belirtilene göre kullanıcıların ruh hali, haber akışında gördükleriyle değişebiliyor.

Facebook gizlilik tartışmalarını gündeme getiren araştırması, bir yazılım aracılığıyla sosyal ağdaki durum güncellemelerindeki pozitif ve negatif kelimeleri hedef alıyor. Nitekim araştırmada rastgele seçilen yaklaşık 690 bin kullanıcının paylaşımları incelenirken, durum güncellemelerindeki pozitif ve negatif kelimelerin etkisi ölçümlenmiş.

‘Sosyal medyada duyguların nasıl yayıldığını’ tespit etmeyi amaçlayan deneyde, kullanıcıların ekranında beliren reklamların sayısı ve fotoğrafların büyüklükleri de onlardan habersiz değiştirilmiş.

Deneye göre pozitif mesajlar barındıran içeriklerle karşılaşan kullanıcıların aynı halini kendi paylaşımlarına taşıyor. Kullanıcıların negatif paylaşımlara olan tepkisi de aynı şekilde oluyor.

Diğer yandan araştırma sonuçlarında bu kadar net yaklaşımların kullanıcıların duygusal haline direkt etki ederken, nötr paylaşımlar Facebook’un tabanına aynı teması sağlayamadığı da ifade ediliyor.

Sonuçları bakımından sosyal medya pazarlamasında Facebook’u merkeze koyan marka ve ajanslar açısından oldukça önemli veriler içeren bu deney, elbette sosyal ağın gizlilik politikasının sorgulanmasına da neden oldu. Bununla birlikte deney her ne kadar yasalara uygun olsa da Facebook haber akışının manipülasyona açık olduğunu da gösteriyor.

Buna karşın Facebook, söz konusu deneyin ‘Kullanım Şartları’ altında belirtildiğini ve her üyenin bilgilerinin veri analizi, test, araştırma ve hizmet geliştirilmesi gibi amaçlar için kullanılmasını kabul ettiğini hatırlattı.

Deneyde, internet üzerinden $299 gibi ucuz sayılabilecek bir fiyat etiketiyle satışa sunulan EmotivEPOC beyin-bilgisayar arayüzü (BCI) kullanıldı. Mac ve PC ile uyumlu bu kontrol arayüzü, oyun oynamaktan, sanal  klavyeye, başarılı meditasyondan, beyninizin durumunu gözlemlemeye birçok senaryoya uygun ürünü uygulama mağazasından kullanıcılara sunuyor.

Bilim ekibini araştırmaya iten risk açığı, işte bu her türlü yazılımcıya açık ve potansiyeli geniş API’ler üzerinden dönen uygulama merkezi oldu. Bilim adamları P300 adı verilen ve insan beyninin karar mekanizmasında önemli bir yeri olan beyin dalgasını ölçtüler. P300 adı verilen dalga, bir kişi bir şeyi tanırken veya sınıflandırırken yaklaşık 300ms içinde tavan yapan ve özellikle kişinin amacına uygun bir şey amacına uygun olmayan birçok şey arasında belirdiğinde istemsiz olarak yayılan bir sinyal. Mesela tanımadığımız suratlar önümüzden teker teker akarken tanıdığımız bir surat çıktığında, P300 çok kolay tespit edilebiliyor.

Bilim adamları manalı verilere tepki olarak yayılan P300 dalgalarını ölçerek, tek denemede; deneklerin doğum aylarını %60 başarıyla; ATM resimlerinden yola çıkarak hangi bankayı kullandıklarını %30 başarıyla; nerede yaşadıklarını, hangi bankanın kartını kullandıklarını, banka kartı pinlerinin ilk hanesini, ve hangi suratları tanıdıklarını %20 başarıyla tespit etti. Deneme hakkı arttıkça başarı oranında da artış görüldü.

Böylece engellilerin dünyayla etkileşime girmesinden, çocukların Jedi gibi top uçurmasına yarayan BCI’lerin, beyninizden veri çalmak için kullanılabileceği kanıtlandı. Pazar araştırmaları, polis sorgusu gibi P300 dalgalarının önemli olduğu durumlarda çok işe yarayabilecek olan buluşun, kötü niyetli hackerların veya sosyal ağların elinde neler yapabileceğini düşünmek hiç zor değil.